Je pakt je gear. Gooit je rugzak in de auto. En je vliegt naar Noorwegen. En dan rij je het binnenland in, weg van de fjorden, weg van de toeristische routes, naar een regio die de meeste mensen overslaan omdat er “niet zo veel te zien is”. Dat is precies de reden waarom Telemark werkt.

Ik reisde samen met Michel Hennipman af naar dit deel van Zuid-Noorwegen voor een handvol dagen adventure travel die op papier een mix was van wandelen, klimmen, mountainbiken en een museumbezoek, maar die in de praktijk uitpakte als een van de meest complete outdoortrips die ik in een tijdje heb gedaan. Berg omhoog, geschiedenis in, sauna en daarna door. Geen dag hetzelfde. Geen dag te weinig.

Gaustablikk: aankomst, floating sauna en de man die per ongeluk een hotel bouwde

We verblijven twee nachten in een Mountain Cabin op het Gaustablikk Fjellresort, met Gaustatoppen als rechtstreeks buurman op 1883 meter. De cabins zijn functioneel en warm, en hebben het uitzicht dat je verwacht als je dit soort accommodaties boekt. Overdreven comfort heb je niet nodig als je buiten dit hebt.

De eerste avond begint in Kirk’s Bar, en achter die naam zit een verhaal dat klinkt als verzonnen maar volledig klopt. Oprichter Olav Svartdal keerde terug van een carrière als ski-instructeur voor Hollywood-namen in de Rocky Mountains, werd gevraagd als stuntman voor Kirk Douglas in de film ‘Heroes of Telemark’, en vroeg daarvoor één miljoen Noorse kronen. Wat hij vergat: ze bedoelden dollars. Het bedrag dat hij binnenhaalde bouwde hij om in dit resort. De bar draagt Kirks naam.

Na dag één op de trail sluit je de avond op de beste manier af die Noorwegen kent: de floating sauna van Gaustablikk, direct op het meer. Verplicht onderdeel is een duik in vier graden Celsius water. Dat is geen aanbeveling, dat is een vereiste. Je lichaam protesteert kort en hevig, en voelt daarna beter dan voor de trail. Recovery op z’n Noors.

De mannen die de atoombom tegenhielden

Het was 1942. Duitsland werkte in het geheim aan een atoombom, een programma dat al liep sinds 1939. De sleutel was zwaar water, deuteriumoxide, een stof die kernreacties kan beheersen en versterken. Er was in heel Europa maar één fabriek die het in bruikbare hoeveelheden produceerde: Norsk Hydro in Vemork, midden in Telemark. De Duitsers hadden de fabriek onder controle. En de geallieerden wisten dat als die productie doorging, de race om de bom een andere afloop kon krijgen.

Operatie Grous

Wat volgde was Operatie Grouse: vier Noorse mannen die in het najaar van 1942 boven de Hardangervidda werden gedropt. Jens-Anton Poulsson als leider. Arne Kjelstrup. Knut Haugland als radiotelegrafist. Claus Helberg. Allen geboren in Telemark, allen opgegroeid in dit terrein. Ze overleefden maanden op de vidda, in extreme kou, vrijwel zonder aanvoer, wachtend.

In februari 1943 kwamen ze versterking. Operatie Gunnerside: zes man meer, onder leiding van Joachim Rønneberg. In de nacht van 27 op 28 februari 1943 sloop het gecombineerde team van tien man de fabriek in via een ravijn dat de Duitsers onneembaar achtten. Ze plaatsten de explosieven in de zware-waterkelder, staken de lont aan, en verdwenen in het donker. De installaties werden volledig vernield. Geen van de tien werd gepakt.

We lopen een deel van de Sabotørstien, de ‘North Part of the Sabotage Trail’, onder begeleiding van Jon Haukåssveen. Jon heeft Claus Helberg persoonlijk gekend. Hij wijst aan waar het team sliep. Zijn eigen cabin staat aan de trail, naast de originele hut waar de saboteurs overnachtten. Die hut staat er nog. Het hout is oud en grijs, en als je ernaast staat begrijp je wat het betekent om ergens te zijn waar iets werkelijk werd beslist.

De trail sluit aan op een rondleiding door Ingar Hovden in het Norsk Industriarbeidermuseum in Vemork. De heavy water-kelder is er nog steeds. Koude stenen, weinig licht, geen poging om het op te fleuren voor bezoekers. Dit is geen reconstructie. Dit is het zelf.

Gaustabanen: de geheime NAVO-lift die officieel niet bestond

Gaustabanen is het soort infrastructuur waar je een goede minuut over na moet denken voor je begrijpt wat je eigenlijk ziet. In 1959 voltooid als toeristische attractie, maar direct overgenomen door de NAVO als beveiligde communicatie-installatie diep in de berg. In het geheim gebouwd, zonder dat de Noorse bevolking het wist.

De eerste etappe: 850 meter horizontaal de berg in per tram. Daarna een steile tunnel omhoog van 1040 meter lang, met een helling van 39 graden en 675 meter hoogteverschil. Boven: het plateau van Gaustatoppen op 1883 meter, met uitzicht op een zesde van Noorwegen.

Gids Rune Solversen begeleidt ons naar de lift. Die is niet gemoderniseerd om je comfortabel te laten voelen, hij is gemoderniseerd om je veilig te houden. Het verschil merk je. Het rommelt, het kraakt, en dat maakt het beter. Gaustabanen had zonder probleem in een Bond-film gepast.

Via Ferrata bij Gautefall en e-bikes door onbewerkt terrein

Na Gaustablikk rijden we door naar Gautefallheia, waar Sverre ons verwelkomt en naar ons verblijf begeleidt. Diezelfde avond: een twee uur durende Via Ferrata-klim met Olav van Gautefall Events. Zekeringspunten, uitzichten over het dal, en de stille voldoening van een klim die je lichaamelijk iets vraagt. Er zijn slechtere manieren om een avond te vullen.

De volgende ochtend pakken we Specialized e-bikes richting het Norrøna Canvas Hotel. Tom Bonnor wacht ons halverwege op en leidt ons door een mountainbike-gebied dat niet is aangelegd maar organisch is gegroeid. Houtwerk hier en daar om paden passeerbaar te houden, maar het terrein zelf is onbewerkt. Je merkt het verschil meteen in hoe het rijdt.

Norrøna Canvas Hotel: safari-esthetiek, Scandinavische uitvoering

Het Norrøna Canvas Hotel ziet er op het eerste gezicht uit als een safarilodge die ergens tussen Noorwegen en Kirgizië de verkeerde afslag heeft genomen. Kyrgyzische yurts en canvas tenthuizen in khaki, verbonden door kleine bruggetjes met de trails aan beide kanten. Buiten badkuipen. Een houtgestookte sauna. Maaltijden die het terrein evenaren.

Het slimme van dit concept is de directe koppeling tussen accommodatie en activiteit. Je rijdt de trails letterlijk in vanuit je tentdeur. Geen transfer, geen auto, geen parkeerplaats. Je legt je gear neer, gooit je benen omhoog in de badkuip, en de volgende ochtend begin je opnieuw. Zo werkt een goed basiskamp.

Gear notities

Voor een trip als deze, waarbij je op één dag wandelt, klimt en fietst, wil je geen compromissen in je layering. De weersomstandigheden in Telemark wisselen snel en het hoogteverschil op één dag is aanzienlijk. Een goede softshell voor de trail, een windproof bovenlaag voor boven de boomgrens, en merino als basislaag is het minimum. Voor de Via Ferrata: neem eigen handschoenen mee, de gehuurde exemplaren zijn functioneel maar niet prettig in gebruik.

De Specialized e-bikes bij het Canvas Hotel waren goed afgesteld voor het terrein. Onbewerkt singletrack op een e-bike vraagt overigens nog steeds technisch rijden. De motor compenseert geen slechte positie.

Telemark bewijst dat adventure travel niet hoeft te kiezen tussen diepgang en beweging. Je kunt op één dag door een historische hut lopen waar de oorlog werd beïnvloed, een geheime NAVO-berg bestijgen en daarna je spieren losweken in een floating sauna. Dat is geen programma. Dat is gewoon hoe Telemark in elkaar zit.

Veelgestelde vragen over Telemark

• Wat is de Sabotage Trail in Telemark en hoe zwaar is de route?
  De Sabotørstien volgt de route van de Noorse saboteurs die in 1943 de zwaarwaterfabriek in Vemork vernielden. De North Part is goed te doen voor wandelaars met basiservaring op bergterrain. De route combineert historische stops, ruig terrein en een aansluiting op het museum in Vemork. Begeleiding via een lokale gids voegt context toe die je van een kaart niet krijgt.
• Wat is Gaustabanen en is het toegankelijk voor bezoekers?
  Gaustabanen is een uniek treinsysteem dat in 1959 in het geheim in de Gaustatoppen werd gebouwd, aanvankelijk als toeristische attractie maar direct overgenomen door de NAVO. Het systeem brengt je via een horizontale tramrit en een steile tunnelklim van 675 meter hoogteverschil naar het plateau op 1883 meter. Tegenwoordig is het opengesteld voor bezoekers en via de website van Gaustabanen te reserveren.
• Welk gear heb je nodig voor een actieve trip in Telemark?
  Plan voor snel wisselende omstandigheden en meerdere activiteitentypen op één dag. Essentieel: een goede softshell voor de trail, windproof bovenlaag voor hogere zones, merino basislaag, stevige wandelschoenen met grip en eigen handschoenen voor Via Ferrata. Als je de e-bike trails meeneemt: helm is verplicht, en eigen bescherming is aan te raden op het technischere singletrack.
• Is het Norrøna Canvas Hotel geschikt als basiskamp voor actieve trips?
  Het Canvas Hotel is direct verbonden met mountainbikepaden en op fietsafstand van andere activiteiten in Gautefallheia. De faciliteiten, waaronder buitenbadkuip, sauna en maaltijden van niveau, zijn afgestemd op herstel na inspanning. Als actief basiskamp werkt het goed.
• Wanneer is Telemark het beste te bezoeken voor adventure travel?
  Zomer, van juni tot september, is het meest compleet voor een combinatie van wandelen, mountainbiken, Via Ferrata en Gaustabanen. In de wintermaanden is Gaustablikk primair een skiresort. Mei en vroeg juni kunnen op hogere zones nog sneeuwresten hebben, dus check de toegankelijkheid van Gaustatoppen en de trail van tevoren.